Visinska bolest

Definicija
Visinska bolest je naziv za simptome koji se javljaju pri boravku na visokoj nadmorskoj visini. Obicno se javlja iznad 2500 m, cesto pri brzom usponu koji ne dozvoljava telu da se prilagodi. U vecini slucajeva radi se o blagom poremecaju koji ukljucuje glavobolju, gubitak apetita i mucninu i ne zahteva intervenciju lekara. Zbog ucestalosti blagog poremecaja mnogi smatraju kako je glavobolja na visini ?normalna?. Retko napreduje u teži oblik, moždani i plucni edem, koji može biti smrtonosan, posebno ako se ne prepozna. Najbolji nacin sprecavanja visinske bolesti jeste spor uspon pri cemu se ostavlja dovoljno vremena za aklimatizaciju. Lecenje visinske bolesti podrazumeva prestanak daljeg uspona i silazak, narocito ako simptomi ne prolaze ili se pogoršavaju. Kiseonik i lekovi služe kao pomoc pri silasku.

Engleski nazivi i akronimi:
Altitude sickness; altitude illness
AMS : Acute Mountain Sickness
HAPE: High Altitude Pulmonay Edema
HACE: High Altitude Cerebral Edema
Definicija visine i fiziološke promene
Nadmorska visina se može podeliti u nekoliko kategorija:

- srednje visoka nadmorska visina (1500-2500 m): primetne su fiziološke promene. Zasicenje arterijske krvi kiseonikom je vece od 90%. Visinska bolest je moguca, ali retko.
- visoka nadmorska visina (2500-3500 m): visinska bolest cesta kod brzog uspona.
- vrlo visoka nadmorska visina (3500-5800 m): visinska bolest vrlo cesta. Zasicenje arterijske krvi kiseonikom je manje od 90%. Primetan manjak kiseonika u krvi (hipoksemija) tokom napora.
- ekstremna visina (iznad 5800 m): primetan manjak kiseonika u krvi tokom mirovanja. Pogoršavanje visinske bolesti usprkos aklimatizaciji. Duže preživljavanje teško je moguce.

Normalne promene na visini

Svaka osoba koja se nade na povišenoj nadmorskoj visini doživece odredene promene koje su posledica normalnog prilagodjavanja na visinu:
- ubrzano disanje (hiperventilacija)
- kratak daha tokom fizickog napora
- ucestano mokrenje
- promena ucestanosti disanja tokom noci
- cesto budenje tokom noci
- cudni snovi, nocne more
Cinioci rizika
Na razvoj visinske bolesti utice brzina uspona, nadmorska visina, visina na kojoj planinar spava te individualna osetljivost. Dobra telesna kondicija ne deluje zaštitno, a pojacani telesni napor na visini povecava mogucnost obolevanja. Genetski cinioci takode su odgovorni za visinsku bolest. Vecina prethodno postojecih bolesti kao što su hronicna opstruktivna bolest pluca ili dijabetes same po sebi ne povecavaju rizik.
Predvidanje visinske bolesti
Lekari ne mogu predvideti kod koje osobe ce se razviti visinska bolest. Prethodna iskustva osobe s boravkom na visini dobar su vodic, ali postoje izuzeci. Bilo kakvi testovi na morskoj visini su korisni u ovu svrhu.
Smrtnost
Smrtnost od visinske bolesti uopšteno je niska. Smrtni slucajevi planinara u Nepalu dogadaju se u 0.014% slucajeva, a od toga 0.0036% uzrokovano je visinskom bolešcu. Kod Britanaca koji su se pokušali popeti iznad 7000 m visinska bolest je uzrokovala smrt u 17% slucajeva.
Oblici visinske bolesti
Tri su glavna oblika visinske bolesti: akutna visinska bolest, visinski edem (otecenost) mozga i visinski edem pluca.
Akutna visinska bolest
Gde? Najcešce se javlja u planinama Nepala, švajcarskim i francuskim Alpima te americkim Stenovitim planinama
Simptomi? Ukljucuje niz simptoma kojima je prethodio dolazak na visinu: glavobolja, gubitak apetita, mucnina ili povracanje, slabost, umor, vrtoglavica i problemi sa spavanjem. Ovo su opšti simptomi koji mogu biti prouzrokovani i drugim stanjima, posebno kod osoba koje se tvrdoglavo pridržavaju plana. Simptomi se obicno javljaju 6-12 sati nakon dolaska na novu nadmorsku visinu (mogu se javiti i ranije), a nestaju nakon 1-3 dana ako nema daljeg penjanja. Retko se javlja ispod 2500 m. Može se javiti otecenost udova. Ne postoje fizicki znaci posebni za akutnu visinsku bolest, a prisutnost neuroloških simptoma ukazuje na mogucnost postojanja otekline mozga ili drugi poremecaj.
Razvoj poremecaja? Uzrok akutne visinske bolesti je nejasan. Simptomi mogu biti rezultat oticanja mozga zbog širenja krvnih sudova (vazodilatacija) usled nedostatka kiseonika. Smatra se kako slicni mehanizmi uzrokuju moždani edem koji može predstavljati teži oblik akutne visinske bolesti. Razlike u osetljivosti pojedinaca na visinsku bolest su impresivne i još nisu precizno objašnjene.
Lecenje? Odmaranje na istoj nadmorskoj visini cesto omogucava prolazak simptoma pa se vecina pacijenata oporavlja bez lecenja za 24-48 h. Lekovi protiv bolova i povracanja (analgetici, antiemetici) mogu ublažiti glavobolju i mucninu kod blage akutne visinske bolesti. Acetazolamid je delotvoran za ublažavanje poremecaja, iako se najdelotvornija doza još ne zna, obicno se uzima 250 mg svakih osam sati. Deksametazon (prva doza 8 mg pa 4 mg svakih 6 sati) se takode može koristiti za ublažavanje simptoma.
Najvažnije u lecenju akutne visinske bolesti jeste spreciti dalji uspon, a zatim obavezan silazak ako se simptomi pogoršavaju ili ne prolaze nakon 24 sata. Hitno spuštanje je potrebno kod znakova edema pluca ili mozga.
Blaga akutna visinska bolest: odmaranje, spuštanje, Aspirin, paracetamol, ibuprofen, lekovi protiv povracanja, acetazolamid, ginkgo biloba.
Teška akutna visinska bolest: spuštanje, evakuacija, kiseonik, deksametazon, hiperbaricna komora za olakšavanje spuštanja
Visinski plucni edem: spuštanje, evakuacija, kiseonik, nifedipin, hiperbaricna komora za olakšavanje spuštanja
Visinska bolest nepoznatog tipa: spuštanje, evakuacija, kiseonik, nifedipin, komora za spuštanje
Visinski edem mozga
Edem (oteklina, skupljanje tecnosti u mozgu) mozga obicno dolazi posle akutne visinske bolesti; može biti uzrok kome i smrti.
Simptomi? Prvi simptomi su odredeni mentalni poremecaji i promena ponašanja koje pacijent i okolina obicno ignorišu. Glavobolja, mucnina i povracanje, halucinacije, dezorijentacija i zbunjenost se cesto vidaju; grceviti napadi su redi. Klinicki znakovi su:
- poremecaj ravnoteže (ataksija) - simptom koji onesposobljava pacijenta i najsporije se povlaci pri oporavku
- poremecaj svesti koji brzo prelazi u komu i smrt
- krvarenja u mrežnici oka
- mogu se pojaviti i drugi neurološki poremecaji, ali u odsutnosti dodatnih znakova i simptoma edema mozga potrebno je uzeti u obzir druge dijagnoze
Teška bolest zbog visinskog edema mozga može se razviti za nekoliko sati, ako se prvi simptomi ne prepoznaju ili zanemare. Edem mozga može se javiti zajedno s edemom pluca.
Ucestalost? Kao i akutna visinska bolest, ucestalost edema mozga zavisi od brzine uspona i nadmorske visine, a javlja se kod manje od 0.001% osoba na visini od 2500 m te 1% na 4000-5000 m.
Lecenje? Potreban je hitan silazak ili evakuacija jer odlaganje može biti fatalno. Deksametazon (prva doza 8 mg pa posle toga 4 mg svakih 6 sati) obicno ublažava simptome i olakšava evakuaciju. Kiseonik takode olakšava evakuaciju. Hiperbaricne komore olakšavaju simptome i samostalan silazak. I nakon spuštanja potrebno je nastaviti lecenje jer oporavak može biti spor.
Visinski edem pluca
Visinski edem pluca javlja se obicno 2-3 dana nakon dolaska na odredenu nadmorsku visinu. Uzrok je nepoznat, a odgovornim se smatraju mestimicna povecanja pritiska u plucima, upala i poremecaj u odstranjivanju viška tecnosti.
Simptomi? Poremecaj ukljucuje otežano disanje pri naporu koje se pogoršava i postaje otežano i pri mirovanju, suv kašalj, slabost, lako zamaranje i nepodnošenje napora. Kako se bolest pogoršava disanje je sve teže, edem pluca postaje ocigledan pa je moguc razvoj kome i smrti. Rani klinicki znakovi su ubrzan rad srca (tahikardija), ubrzano disanje (tahipneja), blaga temperatura, i oteklina. Pacijenti imaju nižu zasicenost arterijske krvi kiseonikom nego osobe bez visinske bolesti.
Ucestalost? Retko se javlja ispod 2500 m. Ucestalost je 0.0001% na 2500m, a raste na 2% pri 4000 m.
Rizicni cinioci? Brz uspon, veci telesni napor tokom ili odmah nakon uspona, muški pol, mlade osobe, sklonost pojedinaca.
Lecenje? Silazak s visine je glavni princip lecenja. Spuštanje od svega nekoliko stotina metara može poboljšati stanje pacijenta. Kiseonik treba dati ako je dostupan. Nifedipin je delotvoran u lecenju i sprecavanju plucnog edema kod podložnih osoba (prva doza 10 mg na usta, a kasnije 20 mg svakih 12 sati). Prenosna hiperbaricna komora omogucuje simulaciju spuštanja. Sastoji se od torbe nepropusne za vazduh koja se puni manualnom pumpom. Potrebno je stalno pumpanje. Komora može uzrokovati klaustrofobiju, a ležanje može otezati disanje. Usprkos ovim problemima komora je vrlo popularna i nose je mnoge vece ekspedicije.
Preporuke za aklimatizaciju

- iznad 3000 m visinu na kojoj se spava povecavati samo 300-600 m na dan
- iznad 3000 m je potreban odmor od jednog dana za svakih 1000 m daljnje visine
- brzina aklimatizacije razlikuje se od osobe do osobe
- ako je moguce, treba izbegavati letove ili vožnju direktno na velike nadmorske visine
- ako se na visoku nadmorsku visinu dolazi direktno avionom ili autom potrebno je prvi dan izbegavati telesne napore i dalji uspon
- Penji se visoko, spavaj nisko?
- ako simptomi ne prolaze odloži dalji uspon
- ako se simptomi pogoršavaju spusti se što pre
Prilagodjavanje se dogada u prvih 1-3 dana na odredenoj visini, ali to varira kod pojedinaca. Potpuna aklimatizacija traje mnogo duže. Ne postoje pouzdani faktori za predvidanje dobre aklimatizacije, osim dobre volje pojedinca za slušanje vlastitog tela. Lekovi, npr. acetazolamid, se mogu koristiti pre uspona kod sklonih osoba ili kad je uspon neizbežno viši od planiranog. Nekoliko istraživanja pokazalo je znacajno smanjenje simptoma akutne visinske bolesti profilaktickom upotrebom 350-500 mg acetazolamida dvaput dnevno. Manje doze (125 mg dvaput dnevno) ublažuju simptome i smanjuju mogucnost nuspojava. Lecenje acetazolamidom je potrebno poceti najmanje jedan dan prije uspona i nastaviti dok se ne postigne odgovarajuca aklimatizacija. Najcešce nuspojave ovog lecenja su trnci (parestezija) i pojacano mokrenje, ali se obicno dobro podnose.
Deksametazon (4 mg svakih 6 sati) smanjuje pojavu i težinu akutne visinske bolesti iznad 4000 m. Niže doze ili ista doza dana svakih 12 sati manje su delotvorne. Lecenje pocinje nekoliko sati pre uspona. Ovo nije prvi lek izbora zbog niza mogucnih nuspojava. Ipak, može biti koristan kod osoba koje se moraju naglo popeti, vrlo su sklone razvoju akutne visinske bolesti ili su alergicne na acetazolamid.

Zlatna pravila visinske bolesti
1. Potpuno je normalno dobiti visinsku bolest. Nije potrebno i umreti od nje.
2. Svaka bolest na visini iznad 2500 m je visinska bolest dok se ne dokaze suprotno.
3. Nikad se ne penji na vecu visinu ako imaš simptome akutne visinske bolesti.
4. Ako se simptomi akutne visinske bolesti ne povlace nakon 24-48 sati ili se pogoršavaju potreban je hitan silazak. Ne sme se cekati jutro. Potreban je silazak bar do zadnje visine gdje si se osecao/la dobro nakon ustajanja.
5. Osobu sa simptomima visinske bolesti ne smete ostavljati samu.

...preuzeto sa www.est.co.yu